Con số gsm in ở góc tập giấy là thứ ai cũng nhìn và gần như không ai giải thích được. Người bán nói giấy dày thì tốt hơn, nên nhiều người mua thẳng loại dày nhất trong tầm tiền rồi thấy bút gel viết lên trượt như trên nhựa, còn bút lông kim thì nét cứ nhạt dần.
Thực ra gsm chỉ là khối lượng của một mét vuông giấy, tính bằng gam. Nó nói về độ nặng, không nói về độ thấm, độ nhẵn hay khả năng chịu nước. Đó là lý do hai tờ cùng ghi 100gsm có thể cho hai kết quả khác hẳn nhau khi bạn viết lên.
gsm nói gì và không nói gì
Hai tờ giấy cùng 100gsm có thể khác nhau ở ba điểm mà con số không thể hiện:
- Độ dày thật: giấy xốp và giấy ép chặt cùng khối lượng thì độ dày chênh nhau tới 30%. Giấy ép chặt mỏng hơn nhưng ít thấm hơn.
- Độ nhẵn bề mặt: giấy tráng nhẵn giữ nét sắc; giấy có vân làm nét bút lông kim bị đứt quãng ở những chỗ trũng.
- Lớp keo chống thấm: giấy được xử lý keo nhiều thì mực nằm trên bề mặt lâu hơn, nét gọn hơn nhưng khô chậm hơn.
Vì vậy khi chọn giấy, nên hỏi ba câu theo đúng thứ tự: định lượng bao nhiêu, bề mặt trơn hay có vân, và giấy làm cho việc gì. Câu thứ ba quan trọng hơn cả hai câu đầu.
70–90gsm: giấy dùng hằng ngày, chỉ hợp bút bi và bút chì
Đây là dải giấy in văn phòng và phần lớn vở, sổ giá rẻ. Ưu điểm là rẻ và có ở mọi nơi. Nhược điểm nằm ở cấu trúc: sợi giấy thưa, ít keo, nên mực gốc nước thấm theo sợi ngay khi chạm.
Trên giấy 70gsm, mực bút máy hoặc bút gel 0,5mm thường hiện rõ sang mặt sau và nét bị tua ra chừng 0,1–0,2mm so với cỡ ngòi. Viết hai mặt gần như không dùng được. Bút bi mực dầu và bút chì thì không sao, vì mực dầu đặc và than chì chỉ bám trên bề mặt.
Nếu bạn chỉ có sẵn giấy 70–80gsm mà muốn dùng bút mực: chọn ngòi nhỏ nhất có thể (0,28–0,38mm), chọn mực khô nhanh, và chấp nhận viết một mặt.
100–120gsm: dải dùng được nhiều việc nhất
Đây là nơi phần lớn sổ tay tốt nằm. Từ 100gsm trở lên, giấy đủ dày và đủ keo để giữ mực nằm trên bề mặt:
- Bút gel 0,38–0,5mm: nét gọn đúng cỡ, khô sau khoảng 3–6 giây.
- Bút máy ngòi F và M: không tua nét, mặt sau chỉ hơi thấy bóng mực chứ không lộ chữ.
- Bút lông kim đi nét 0,05–0,8mm: nét đều, đầu bút lâu bị tòe hơn nhiều so với dùng trên giấy vân.
- Bút dạ quang: không làm nhăn giấy và ít khi thấm sang mặt sau.
Nếu chỉ chọn một loại giấy cho mọi việc viết lách, hãy lấy 100–120gsm bề mặt trơn. Một cuốn sổ 100gsm dày 160 trang nặng hơn cuốn 70gsm cùng số trang chừng 30–40%, đó là cái giá phải trả và thường là đáng.
160–250gsm: bút lông, marker và giấy thủ công
Từ 160gsm, giấy bắt đầu chịu được lượng mực lớn. Đây là dải cho marker gốc cồn, bút lông thư pháp, và cho giấy thủ công dùng làm thiệp, bìa, hộp giấy.
Marker gốc cồn là trường hợp đặc biệt: mực loang rất nhanh nên ngoài định lượng, bạn cần giấy chuyên cho marker — loại có lớp chặn ở giữa để mực không xuyên qua. Giấy thường 200gsm vẫn có thể bị thấm nếu bạn tô đè nhiều lớp.
Với đồ thủ công, mốc dễ nhớ: 160–180gsm cho giấy gấp và cắt dán, 220–250gsm cho thiệp đứng được, từ 300gsm cho bìa hộp và phần đế cần cứng.
250–300gsm trở lên: giấy cho màu nước
Màu nước là phép thử khắc nghiệt nhất với giấy, vì bạn đổ nước lên nó. Dưới 250gsm, tờ giấy sẽ cong vênh và gợn sóng ngay khi ướt, màu đọng lại ở chỗ trũng thành vệt loang không kiểm soát được.
Mốc tiêu chuẩn của giấy màu nước là 300gsm. Ở định lượng này, giấy giữ phẳng được với lượng nước vừa và cho phép bạn tô chồng 2–3 lớp mà mặt giấy không bị xù. Ngoài định lượng, giấy màu nước còn khác nhau ở bề mặt:
- Ép nóng (bề mặt mịn): hợp vẽ chi tiết nhỏ, đi nét bằng bút kim rồi tô màu lên.
- Ép lạnh (vân vừa): loại dùng chung được nhiều việc nhất, vân giữ nước tốt nên màu chuyển mềm.
- Vân thô: tạo hạt rõ, hợp vẽ phong cảnh mảng lớn, khó vẽ chi tiết.
Giấy màu nước còn chia theo thành phần: loại làm từ bột gỗ giá mềm hơn, loại có pha bông giữ nước lâu hơn nên có thêm thời gian để hoà màu trên mặt giấy trước khi nó kịp khô.
Dòng kẻ: trơn, kẻ ngang, ô vuông hay chấm mờ
Chọn xong định lượng thì còn một quyết định nữa, và nó ảnh hưởng tới việc bạn có dùng hết cuốn sổ hay không nhiều hơn người ta tưởng:
- Kẻ ngang 6mm: khoảng cách phổ thông cho chữ viết tay cỡ vừa. Chữ có dấu tiếng Việt cao nên dưới 6mm là phần dấu chạm dòng trên.
- Kẻ ngang 7–8mm: rộng rãi, hợp người viết chữ to hoặc dùng ngòi M trở lên.
- Ô vuông 5mm: kẻ bảng, vẽ sơ đồ, ghi công thức. Nhược điểm là lưới đậm lấn vào chữ khi chụp ảnh lại.
- Chấm mờ 5mm: có mốc canh như ô vuông nhưng chỉ là những chấm nhỏ, nên trang viết xong nhìn sạch. Đây là kiểu phổ biến nhất cho người tự kẻ bố cục.
- Trơn: tự do nhất, hợp vẽ và dán; đổi lại chữ dễ bị xiên dần về cuối trang nếu không lót tờ kẻ dòng bên dưới.
Một chi tiết nhỏ nhưng đáng xem trước khi mua: độ đậm của dòng kẻ. Dòng kẻ in đậm màu xám sẽ lấn át nét bút mảnh, còn dòng kẻ quá nhạt thì lại không thấy dưới ánh đèn vàng.
Thử một tờ giấy trong ba phút
Trước khi mua cả tập hay cả cuốn sổ, xin một tờ mẫu rồi làm bốn phép thử sau — chúng cho biết gần như mọi thứ cần biết:
- Nét tua: viết một chữ bằng cây bút bạn dùng nhiều nhất. Nét nhoè rộng ra so với cỡ ngòi nghĩa là giấy ít keo.
- Hiện mặt sau: lật tờ giấy lên, soi ra ánh sáng. Thấy bóng mực là bình thường; đọc được chữ là giấy quá mỏng cho cây bút đó.
- Thấm xuyên: chấm một điểm rồi giữ ngòi ba giây. Mặt sau có chấm mực là không viết hai mặt được.
- Thời gian khô: viết một dòng rồi kéo ngón tay qua sau 5 giây, sau 10 giây, sau 20 giây. Con số này quyết định cả việc bạn có nên viết bằng tay trái hay không.
Ghi lại bốn kết quả vào chính tờ giấy đó rồi kẹp vào sổ. Sau vài lần, bạn sẽ có một tập mẫu nhỏ và không bao giờ phải đoán nữa.
Bốn nhầm lẫn hay gặp khi mua giấy
- Nghĩ dày là luôn tốt hơn: giấy 200gsm bề mặt trơn bóng có thể làm bút gel trượt và mực đọng thành giọt. Việc nào giấy nấy.
- Bỏ qua độ trắng: giấy trắng sáng làm mắt mỏi nhanh khi viết lâu dưới đèn; giấy ngà dịu hơn và lên màu mực đẹp hơn.
- Mua giấy màu nước dưới 250gsm vì thấy rẻ: tiết kiệm được ít tiền giấy nhưng hỏng cả buổi vẽ, và màu đắt hơn giấy nhiều.
- Đánh giá giấy bằng một cây bút duy nhất: một loại giấy hợp bút chì có thể rất tệ với bút máy. Thử bằng đúng thứ bạn sẽ dùng.
Cách gọn nhất để bắt đầu: giữ ba loại giấy trong nhà — một tập 80gsm cho việc in ấn và nháp, một cuốn sổ 100–120gsm cho ghi chép hằng ngày, và một tập 300gsm cỡ A5 cho lúc muốn tô màu. Ba thứ đó phủ gần hết mọi việc, và bạn sẽ không còn phải đổ lỗi cho cây bút nữa.
