Cây bút máy đầu tiên của phần lớn người mua đều đi theo một kịch bản giống nhau: viết được hai tuần đầu rất thích, sang tuần thứ ba thì mực ra chập chờn, chữ nhoè sang mặt sau, và cuối cùng cây bút nằm trong ngăn kéo. Gần như không ai bỏ cuộc vì bút dở — họ bỏ cuộc vì đã chọn một tổ hợp không hợp nhau giữa ngòi, mực và giấy, rồi không biết phải chỉnh chỗ nào.
Bút máy chỉ có bốn thứ cần quyết định: cỡ ngòi, cách nạp mực, loại mực và giấy. Mỗi thứ đều có con số cụ thể để bám vào, không phải chuyện cảm tính. Bài này đi qua cả bốn, kèm phần vệ sinh — việc mà người mới hay bỏ qua nhất và cũng là nguyên nhân số một khiến một cây bút đang tốt trở nên khó viết.
Cỡ ngòi: chọn theo cỡ chữ của bạn, không theo giá bút
Ký hiệu trên ngòi cho biết bề rộng nét khi kéo một đường thẳng bình thường:
- EF (extra fine): nét khoảng 0,25–0,3mm. Dành cho người viết chữ nhỏ, ghi chú vào sổ kẻ dòng 6mm, điền biểu mẫu.
- F (fine): nét khoảng 0,35–0,45mm. Cỡ an toàn nhất cho người mới, viết được gần như mọi loại giấy.
- M (medium): nét khoảng 0,5–0,6mm. Chữ có độ đậm và thấy rõ sắc mực, nhưng cần giấy tốt.
- B (broad): nét từ 0,8mm trở lên. Hợp viết tiêu đề, ký tên, viết thiệp.
Một chi tiết hay bị bỏ sót: ngòi Nhật nhỏ hơn ngòi châu Âu chừng một cỡ. Ngòi M của Nhật cho nét gần bằng ngòi F của châu Âu. Nếu bạn viết chữ nhỏ và quen ghi chép dày đặc, ngòi F của châu Âu có thể đã là quá to.
Chữ tiếng Việt có dấu chồng lên nhau nhiều hơn chữ Latin không dấu, nên nét càng to thì phần dấu càng dễ dính vào thân chữ. Người viết chữ cao dưới 4mm nên bắt đầu ở EF hoặc F. Người viết chữ cao 5–7mm mới nên cân nhắc M.
Nạp mực kiểu nào: ống mực, pít-tông hay bộ bơm rời
Ba cách nạp mực phổ biến, khác nhau ở sự tiện lợi và ở việc bạn được chọn mực tới đâu:
- Ống mực rời (cartridge): cắm vào là xong, không dính tay, mang theo dễ. Mỗi ống chứa khoảng 0,7–1,4ml, viết được chừng 15–25 trang A5. Nhược điểm là chỉ dùng được mực đóng ống, màu hạn chế.
- Bộ bơm rời (converter): một ống nhựa có ren vặn thay chỗ ống mực, hút mực từ lọ. Chứa khoảng 0,6–0,8ml, ít hơn cả ống mực rời, nhưng bạn được dùng mọi loại mực trong lọ.
- Pít-tông liền thân: cả thân bút là bình chứa, dung tích 1,2–1,5ml. Viết được lâu nhất, nhưng khi vệ sinh phải bơm nước ra vào nhiều lần vì không tháo rời được.
Với cây bút đầu tiên, cách hợp lý nhất là chọn loại dùng được cả hai: mua bút đi kèm ống mực để viết ngay, rồi mua thêm một bộ bơm rời khi muốn thử mực lọ. Bộ bơm rời có giá khoảng 60.000–150.000đ và dùng lại được nhiều năm.
Chọn mực: ba nhóm và thời gian khô của chúng
Mực bút máy chia thành ba nhóm, và nhóm nào cũng có chỗ dùng riêng:
- Mực gốc nước thường: loại phổ biến nhất, dễ rửa, an toàn cho mọi bút. Khô trên giấy 80gsm sau khoảng 8–15 giây. Gặp nước là nhoè.
- Mực chống nhoè một phần: sau khi khô, phần thuốc nhuộm bám lại nên chữ vẫn đọc được khi dính nước. Khô chậm hơn, khoảng 15–25 giây.
- Mực pigment: hạt màu nằm trên bề mặt giấy, không tan lại khi gặp nước — hợp cho sổ ghi chép cần giữ lâu hoặc bản vẽ tô màu nước đè lên. Đổi lại, đây là loại dễ làm tắc ngòi nhất nếu để bút không dùng quá hai tuần.
Người thuận tay trái, hoặc người có thói quen tì cạnh bàn tay lên dòng vừa viết, nên tránh mực khô chậm và nên chọn ngòi nhỏ hơn một cỡ: nét mảnh thì lượng mực đọng trên giấy ít, khô nhanh hơn thấy rõ.
Giấy: nguyên nhân thật của phần lớn lời phàn nàn về bút
Rất nhiều trường hợp "bút dở" thực ra là "giấy không hợp". Giấy in văn phòng 70gsm rẻ và có ở mọi nơi, nhưng sợi giấy thưa nên mực gốc nước thấm theo sợi, nét bị tua ra như lông và hiện sang mặt sau. Cùng cây bút đó viết trên giấy 100gsm bề mặt mịn thì nét sắc gọn.
Mốc để nhớ: từ 80gsm trở lên mới nên dùng bút máy hằng ngày, và 100gsm trở lên nếu bạn dùng ngòi M hoặc mực đậm. Bề mặt giấy còn quan trọng ngang định lượng: hai loại giấy cùng 100gsm, loại tráng mịn giữ nét tốt hơn hẳn loại có vân.
Ba mươi phút đầu: cách cầm và cách rà ngòi
Bút máy không cần lực ấn. Ngòi chạm giấy là mực tự chảy xuống theo rãnh dẫn, nên trọng lượng của chính cây bút đã đủ. Người quen dùng bút bi thường ấn mạnh theo phản xạ, làm hai lá ngòi tách ra, mực chảy nhiều hơn mức cần và nét to hơn cỡ ghi trên ngòi.
Góc cầm hợp lý là khoảng 40–55 độ so với mặt giấy, và mặt trên của ngòi luôn ngửa lên. Xoay nghiêng quá 20 độ là một trong hai lá ngòi nhấc khỏi giấy, mực ra đứt quãng — đây là lý do phổ biến nhất của hiện tượng "viết được vài chữ lại mất nét" ở người mới.
Vệ sinh: mỗi tháng một lần, mười phút
Mực khô lại trong rãnh dẫn là nguyên nhân của gần như mọi trường hợp tắc ngòi. Lịch an toàn: rửa bút mỗi 4–6 tuần nếu dùng đều, và rửa ngay khi đổi sang màu mực khác hoặc khi biết sẽ không dùng bút trong hơn một tháng.
Các bước:
- Tháo ống mực hoặc xả hết mực còn trong bộ bơm.
- Ngâm phần ngòi trong cốc nước sạch, nước nguội, khoảng 20–30 phút. Không dùng nước nóng: nhựa rãnh dẫn có thể cong.
- Bơm nước ra vào 5–10 lần cho tới khi nước trong.
- Dựng ngòi lên khăn giấy khô, để nghiêng qua đêm cho nước rút hết.
- Lắp lại và nạp mực mới. Nét đầu tiên có thể nhạt do còn đọng chút nước, viết vài dòng là đều lại.
Sáu lỗi làm hỏng một cây bút máy đang tốt
- Để bút nằm ngửa ngòi hướng lên trong túi: mực dồn về phía sau, lần viết đầu bị nhạt. Nếu mang theo người, cắm bút thẳng đứng và để ngòi hướng lên trên khi không dùng lâu.
- Đậy nắp không kín: ngòi khô chỉ sau 6–8 tiếng. Nắp vặn ren an toàn hơn nắp bấm cho người hay quên.
- Trộn hai loại mực khác nhóm trong cùng một bình: mực pigment gặp mực gốc nước có phụ gia lạ có thể vón, tạo cặn trong rãnh dẫn.
- Cho bút đã nạp mực vào hành lý ký gửi: chênh áp suất đẩy mực trào ra. Đi máy bay thì xả hết mực, hoặc nạp đầy bình để không còn khoảng khí giãn nở.
- Dùng lực gỡ khi ngòi tắc: ngâm nước thêm chứ đừng cạy hai lá ngòi. Lá ngòi cong thì gần như không nắn lại được bằng tay.
- Để bút một tháng trong lúc còn mực pigment: đây là tổ hợp gây tắc chắc chắn nhất. Không dùng thì rửa sạch rồi cất khô.
Bắt đầu như thế nào cho gọn
Nếu phải chốt nhanh: một cây bút ngòi F dùng được cả ống mực lẫn bộ bơm rời, một lọ mực gốc nước màu đen hoặc xanh đen, và một cuốn sổ giấy từ 100gsm. Ba món đó đủ để biết bạn có thật sự thích viết bút máy hay không, trước khi nghĩ tới cây thứ hai.
Sau chừng một tháng bạn sẽ tự biết mình cần chỉnh gì: nét to quá thì lần sau lấy EF, mực khô chậm quá thì đổi màu mực khác, giấy hiện mặt sau thì đổi sổ. Mỗi lần chỉ đổi một thứ, viết thêm một tuần rồi mới đổi tiếp — đó là cách nhanh nhất để biết thứ gì thật sự gây ra vấn đề.
