Trong ống bút của phần lớn mọi người luôn có vài cây chỉ còn để cho đủ bộ: cây thì viết ra nét đứt quãng, cây thì phải quẹt vòng tròn cả nửa trang mới ra mực, cây thì im hẳn. Chúng gần như đều còn mực bên trong, và phần lớn cứu lại được trong mười phút.
Hầu hết sự cố của bút đều quy về một cơ chế duy nhất: dung môi bay hơi, phần đặc còn lại đóng lại ở đầu bút. Hiểu đúng chỗ đó thì biết ngay cách cất cho từng loại, và biết vì sao có cây ngâm nước là xong còn cây thì ngâm nước lại hỏng luôn.
Bút tắc vì gì
Mỗi loại bút đưa mực ra giấy theo một cách riêng, nên hỏng theo một kiểu riêng:
- Bút máy: mực gốc nước chảy theo rãnh dẫn nhờ mao dẫn. Nước bay hơi để lại thuốc nhuộm và phụ gia, chúng đóng thành màng trong khe hẹp giữa hai lá ngòi.
- Bút gel: mực đặc, đầu bi lăn kéo mực ra. Bi khô thì lớp mực sát bi đông lại, bi không xoay tự do nữa nên nét đứt quãng.
- Bút bi mực dầu: ít khô nhất vì dung môi nặng, nhưng đầu bi dễ đóng cục mực khô lẫn bụi giấy — đó là những cục nhỏ dính trên nét chữ.
- Bút lông kim: đầu bút là sợi nén, mực thấm qua. Hỏng vì đầu tòe do ấn mạnh nhiều hơn là vì khô.
- Marker gốc cồn và bút dạ: cồn bay hơi rất nhanh — quên đậy nắp một buổi tối là đủ để đầu bút cứng lại.
Cất mỗi loại một kiểu
Nguyên tắc chung là giữ cho đầu bút luôn tiếp xúc với phần mực còn ẩm, và chặn đường bay hơi:
- Bút máy: để nằm ngang nếu dùng hằng ngày; nếu cất lâu thì dựng đứng, ngòi hướng lên trên để mực rút về bình. Đậy nắp vặn ren kín hơn nắp bấm.
- Bút gel và bút bi: cất nằm ngang hoặc dựng ngòi xuống. Dựng ngòi lên thì mực đặc tụt xuống, để lại khoảng khí ở đầu và lần viết sau bị mất nét.
- Marker hai đầu và bút dạ: cất nằm ngang để mực chia đều cho cả hai đầu. Dựng đứng lâu ngày là một đầu đậm, một đầu khô.
- Bút lông kim: để đứng, đầu hướng lên, và đừng bó chung với nhau quá chặt — áp lực bên hông làm đầu sợi bị bẹp.
Ống bút để bàn tiện nhưng làm mọi cây đều dựng đứng ngòi lên, tức là sai với phần lớn các loại kể trên. Một hộp bút nằm trong ngăn kéo là cách cất tốt hơn cho những cây ít dùng.
Khí hậu ẩm: thứ ít ai tính tới
Độ ẩm cao ở Việt Nam có hai mặt. Mặt tốt: mực bay hơi chậm hơn, bút máy để một tháng vẫn viết được ngay. Mặt xấu: mực để lâu trong lọ dễ nhiễm khuẩn và mốc, nhất là lọ đã mở nắp nhiều lần.
Ba việc nên làm:
- Đậy chặt lọ mực ngay sau khi hút, đừng để mở trên bàn cả buổi.
- Không đổ mực thừa trong bút ngược trở lại lọ — phần mực đó đã tiếp xúc với không khí và với rãnh dẫn.
- Để lọ mực tránh nắng và tránh chỗ nóng trên 35°C, ví dụ mặt bàn cạnh cửa sổ hướng tây hoặc trong cốp xe.
Dấu hiệu mực đã hỏng: có sợi lơ lửng trong lọ, mùi chua, hoặc màu đổi khác hẳn lúc mới mua. Gặp một trong ba thì bỏ lọ đó, đừng tiếc — mực hỏng làm tắc bút nhanh gấp nhiều lần mực thường.
Ống bút, hộp bút hay túi cuộn
Chỗ cất quyết định cả tuổi thọ lẫn việc bạn có lấy bút ra dùng hay không:
- Ống bút để bàn: lấy nhanh nhất, hợp với 5–8 cây dùng hằng ngày. Đừng nhét quá đầy — rút một cây kéo theo cả nắm là kiểu làm xước thân bút và bung nắp.
- Hộp bút phẳng trong ngăn kéo: tốt nhất cho bút ít dùng và cho bút máy, vì mọi cây đều nằm ngang và không va vào nhau.
- Túi cuộn có ngăn riêng từng cây: dành cho bút mang theo. Mỗi cây một ngăn vải nên ngòi không chạm nhau khi túi bị ép trong ba lô.
- Túi vải một ngăn: rẻ và gọn, nhưng bút va vào nhau suốt quãng đường đi; bút máy và bút lông kim không nên để kiểu này.
Dù chọn kiểu nào, hãy tách riêng bút đang dùng và bút dự phòng. Trộn chung thì mỗi lần cần bút là một lần thử vài cây, và những cây tịt cứ nằm đó hết tháng này sang tháng khác.
Cứu một cây bút đã không ra mực
Làm theo thứ tự, dừng lại ngay khi bút chạy lại:
- Bút máy: ngâm riêng phần ngòi trong cốc nước nguội 20–30 phút, rồi bơm nước ra vào cho tới khi nước trong. Nặng hơn thì ngâm qua đêm. Tuyệt đối không dùng nước nóng, cồn hay nước rửa chén.
- Bút gel: chấm đầu bi vào một giọt nước ấm trong 10 giây rồi lau sạch, viết thử trên giấy nháp. Nếu vẫn tịt, kiểm tra xem cột mực trong ruột có bị đứt đoạn không — có thì búng nhẹ cho khối mực dồn xuống.
- Bút bi mực dầu: lau đầu bi bằng khăn giấy tẩm chút cồn, rồi viết vài vòng trên giấy nhám mịn hoặc mặt sau tờ bìa.
- Marker gốc cồn: nhỏ 2–3 giọt cồn y tế lên đầu bút, đậy nắp và để nằm ngang qua đêm. Đây là loại duy nhất trong danh sách mà cồn giúp được.
- Bút lông kim: nếu chỉ khô nhẹ thì chấm nước; nếu đầu đã tòe thì không cứu được, và một đầu tòe sẽ làm hỏng mọi nét mảnh về sau.
Cái sai phổ biến nhất khi cứu bút là dùng lực: cạy hai lá ngòi bút máy, ấn mạnh đầu bi xuống giấy, hoặc cắt bớt đầu sợi của bút lông kim. Cả ba đều biến một cây bút tắc tạm thời thành một cây bút hỏng hẳn.
Bao lâu thì bút hết mực
Biết con số này giúp bạn phân biệt "bút hỏng" với "bút hết mực":
- Ruột bút gel 0,5mm: viết được khoảng 700–1.000m, tương đương 40–60 trang A4 chữ dày.
- Ruột bút bi mực dầu: khoảng 1.500–2.000m, gấp đôi bút gel vì mực đặc hơn và nét mỏng hơn.
- Ống mực bút máy 1,4ml: chừng 15–25 trang A5 với ngòi F, ít hơn nếu dùng ngòi M trở lên.
- Bút lông kim 0,4mm: khoảng 300–500m, nhưng thường phải thay vì đầu tòe trước khi hết mực.
Với bút gel và bút bi, thay ruột rẻ hơn mua bút mới chừng 60–70% và giữ lại được thân bút đã quen tay. Chỉ cần nhớ đúng mã ruột — ghi nó vào một trang trong sổ là khỏi phải mang cả cây bút ra tiệm đối chiếu.
Lịch chăm sóc, mỗi tháng một lần
- Đổ hết mực cũ và rửa bút máy sau mỗi 4–6 tuần, hoặc ngay khi đổi màu mực.
- Kiểm tra nắp: nắp nứt hoặc ron trong nắp mòn thì bút khô dù đậy kín.
- Lấy hết bút ra khỏi ống, thử từng cây trên giấy nháp, bỏ những cây đã hỏng hẳn.
- Lau thân bút bằng khăn ẩm — mực khô bám ở cổ bút làm ren vặn sượng và lâu ngày nứt nhựa.
- Xoay vòng: dùng lần lượt các cây trong ống thay vì chỉ dùng một cây, để cây nào cũng được chạy mực.
Mười phút mỗi tháng là đủ giữ cả hộp bút ở trạng thái viết được ngay. Nó rẻ hơn nhiều so với việc mua lại từng cây, và quan trọng hơn: cây bút bạn đã quen tay thì không mua lại được bằng cây mới cùng loại.
